pham-thi-thuy-de-tai-nckh_221020268.pdf
1. Câu hỏi nghiên cứu
1.1 Vấn đề nghiên cứu
Trong thời đại chuyển đổi số, không gian mạng đã trở thành "môi trường sống thứ hai” của mỗi người đặc biệt là học sinh trung học phổ thông. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, học sinh có thể học tập, kết nối bạn bè, cập nhật thông tin và khám phá thế giới rộng lớn. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích thiết thực, không gian mạng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường trong đó lừa đảo trực tuyến đang trở thành vấn đề đáng quan tâm. Cùng với sự phát triển của công nghệ, các thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi, được ngụy trang dưới nhiều hình thức khó nhận diện, từ giả mạo thông báo trúng thưởng, tuyển dụng việc nhẹ lương cao đến giả danh người thân, giáo viên, cơ quan chức năng, thậm chí lợi dụng trí tuệ nhân tạo để tạo hình ảnh, giọng nói giả nhằm thao túng tâm lí và chiếm đoạt tài sản. Mặc dù thường xuyên sử dụng Internet, không phải học sinh THPT nào cũng có đủ kiến thức, kinh nghiệm và kĩ năng cần thiết để nhận diện, phòng tránh những thủ đoạn này.
Hậu quả của lừa đảo trên không gian mạng không chỉ dừng lại ở những tổn thất về vật chất mà còn có thể gây ra những tổn thương về tinh thần, ảnh hưởng đến việc học tập và niềm tin của học sinh. Đáng chú ý, thiệt hại từ những vụ lừa đảo không chỉ tác động đến cá nhân học sinh mà còn gây lo lắng cho gia đình, tạo ra những hệ lụy đối với nhà trường và xã hội. Theo thông tin được Báo Pháp luật đăng tải ngày 01/01/2026, trong giai đoạn 2020–2025, cả nước ghi nhận 24.295 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, với tổng thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Theo hiệp hội an ninh mạng quốc gia đăng tải ngày 6/11/2025 chỉ trong năm 2024, hơn 1.200 vụ lừa đảo trực tuyến nhắm tới đối tượng học sinh, sinh viên. Những con số này cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề và sự cần thiết phải nâng cao năng lực tự bảo vệ của người sử dụng Internet, đặc biệt là học sinh – nhóm tuổi đang từng bước hình thành khả năng tự chủ và trách nhiệm trong môi trường số.
Từ thực tiễn đó, nhóm nghiên cứu thực hiện dự án: “Giải pháp nâng cao nhận thức và hình thành kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng cho học sinh THPT Nguyễn Đức Cảnh” nhằm nhận diện thực trạng và đề xuất giải pháp phù hợp góp phần giải quyết một vấn đề gần gũi nhưng có ý nghĩa thiết thực đối với đời sống.
1.2. Câu hỏi nghiên cứu
Trong bối cảnh các hình thức lừa đảo trên không gian mạng ngày càng đa dạng, tinh vi và có xu hướng nhắm đến học sinh THPT, dự án tập trung giải quyết các câu hỏi nghiên cứu sau:
- Thực trạng nhận thức và kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng của học sinh Trường THPT Nguyễn Đức Cảnh hiện nay như thế nào? Những hình thức lừa đảo nào học sinh thường gặp hoặc có nguy cơ gặp phải? Những hạn chế, khó khăn và nguyên nhân chủ yếu là gì?
-Có thể xây dựng và triển khai những giải pháp giáo dục nào nhằm nâng cao nhận thức, đồng thời hình thành và rèn luyện kĩ năng nhận diện, phòng ngừa, xử lí các tình huống lừa đảo trên không gian mạng cho học sinh?
-Việc áp dụng các giải pháp thông qua truyền thông số, tình huống mô phỏng, video tình huống, infographic, hoạt động tương tác và các kênh truyền thông trực tuyến có tạo ra sự thay đổi tích cực về nhận thức và kĩ năng phòng, chống lừa đảo của học sinh hay không? Mức độ thay đổi được thể hiện như thế nào qua các chỉ số đánh giá trước và sau khi áp dụng?
1.3. Đóng góp của dự án vào lĩnh vực nghiên cứu
Dự án góp phần bổ sung cơ sở thực tiễn về nhận thức và kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng của học sinh THPT thông qua việc khảo sát, phân tích những nguy cơ và hạn chế trong môi trường học đường cụ thể.
Điểm đóng góp của dự án là chuyển trọng tâm từ việc cung cấp kiến thức, cảnh báo về các hình thức lừa đảo sang giáo dục năng lực nhận diện và xử lí tình huống thực tế, giúp học sinh không chỉ biết về nguy cơ mà còn có khả năng lựa chọn hành động an toàn khi đối diện với các thủ đoạn lừa đảo.
Trên cơ sở đó, dự án xây dựng và thử nghiệm hệ thống giải pháp kết hợp giữa giáo dục trực tiếp, tình huống mô phỏng và truyền thông số; đồng thời sử dụng các công cụ khảo sát, bài kiểm tra tình huống và phương pháp so sánh kết quả trước – sau can thiệp để đánh giá hiệu quả. Kết quả nghiên cứu dự kiến cung cấp căn cứ thực nghiệm cho việc điều chỉnh, hoàn thiện hoạt động giáo dục an toàn số trong nhà trường.
Dự án không chỉ hướng đến nâng cao nhận thức mà còn chú trọng hình thành những hành vi tự bảo vệ có thể quan sát và đánh giá được, như kiểm chứng thông tin, nhận diện dấu hiệu bất thường, không cung cấp mã OTP hoặc thông tin cá nhân cho đối tượng không đáng tin cậy, không tự ý chuyển tiền và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống nghi vấn.
1.4. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
Dự án hướng tới các mục tiêu cụ thể sau:
-Khảo sát, đánh giá thực trạng: Xác định mức độ hiểu biết, khả năng nhận diện các dấu hiệu lừa đảo, cách thức ứng phó và những khó khăn của học sinh trong việc phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng thông qua phiếu khảo sát và bài kiểm tra tình huống.
-Xây dựng hệ thống giải pháp phù hợp: Đề xuất và triển khai các giải pháp có tính khả thi, phù hợp với đặc điểm tâm lí, nhu cầu và môi trường học tập của học sinh THPT; chú trọng phương pháp học tập qua tình huống, truyền thông số, thực hành xử lí tình huống và tương tác trên nền tảng trực tuyến.
-Đánh giá hiệu quả của các giải pháp: So sánh kết quả khảo sát, bài kiểm tra nhận diện lừa đảo và khả năng lựa chọn phương án xử lí tình huống của học sinh trước và sau khi áp dụng giải pháp; từ đó xác định mức độ cải thiện về nhận thức và kĩ năng.
-Đề xuất khả năng áp dụng và nhân rộng: Hoàn thiện mô hình giáo dục phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng phù hợp với điều kiện thực tế của Trường THPT Nguyễn Đức Cảnh, đồng thời đề xuất hướng vận dụng tại các trường THPT có điều kiện tương đồng.
2. Thiết kế và phương pháp nghiên cứu
2.1. Thiết kế dự án nghiên cứu
2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Học sinh trường THPT Nguyễn Đức Cảnh
2.1.2. Thời gian nghiên cứu, khảo sát
Thời gian: từ 01/08/2026 đến 21/10/2026
2.1.3.Thiết kế quy trình nghiên cứu
Bước 1. Xác định vấn đề và mục tiêu nghiên cứu
Lựa chọn đề tài, xác định giáo viên hướng dẫn, xây dựng câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu, đối tượng, phạm vi và kế hoạch thực hiện dự án.
Bước 2. Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn
Tìm hiểu các khái niệm, hình thức và thủ đoạn lừa đảo trên không gian mạng; nghiên cứu tài liệu về an toàn số, kĩ năng phòng vệ và các giải pháp giáo dục phù hợp với học sinh THPT.
Bước 3. Khảo sát và đánh giá thực trạng ban đầu
Xây dựng phiếu khảo sát, tiến hành khảo sát và phỏng vấn học sinh; thu thập, mã hóa, thống kê và phân tích dữ liệu để xác định mức độ nhận thức, kĩ năng, những hạn chế và nhu cầu cần can thiệp.
Bước 4.Xây dựng và triển khai các giải pháp
Căn cứ vào kết quả khảo sát ban đầu để thiết kế, áp dụng các giải pháp tuyên truyền, hướng dẫn nhận diện thủ đoạn lừa đảo, rèn luyện kĩ năng xử lí tình huống và sử dụng công nghệ an toàn.
Bước 5. Đánh giá kết quả sau tác động
Tiến hành khảo sát sau can thiệp, phỏng vấn sâu và tổng hợp dữ liệu; đối chiếu các chỉ báo tương ứng trước – sau tác động bằng bảng thống kê, biểu đồ và phân tích định tính để đánh giá mức độ chuyển biến.
Bước 6. Kết luận và hoàn thiện báo cáo
Tổng hợp kết quả, rút ra kết luận theo mục tiêu nghiên cứu, đánh giá ưu điểm và hạn chế của các giải pháp, đề xuất khả năng áp dụng và hoàn thiện báo cáo dự án.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận.
Nghiên cứu tài liệu, sách báo để tìm hiểu khái niệm, các hình thức lừa đảo trên không gian mạng
2.2.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
- Phương pháp quan sát
Quan sát học sinh trong quá trình tiếp xúc với mạng xã hội, cách thức xử lý khi gặp phải tình huống lừa đảo trên không gian mạng của học sinh.
- Phương pháp điều tra
+ Xây dựng phiếu khảo sát, nhằm thu thập các thông tin, số liệu về thực trạng mức độ hiểu biết về các hành vi lừa đảo trên không gian mạng nhận thức và kĩ năng phòng chống lừa đảo trên không gian mạng
+ Tiến hành trò chuyện, phỏng vấn với một số học sinh nhằm thu thập thêm thông tin thực tiễn cho đề tài nghiên cứu
- Phương pháp phân tích và tổng hợp
Phân tích lý thuyết nhằm hệ thống các quan điểm về các vấn đề lý luận liên quan đến dự án. Trên cơ sở đó xác định các khái niệm về lừa đảo trên không gian, các hình thức lừa đảo trên không gian mạng, các giải pháp về nhận thức, kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng.
- Phương pháp xử lí thông tin
Thông tin được xử lí bằng toán học thống kê, đồ thị và biểu đồ, mã hóa thông tin hợp lí để sử dụng các phần mềm tin học thực hiện thống kê toán học, vẽ đồ thị và biểu đồ.
3. Quá trình thực hiện: thu thập, phân tích và giải thích dữ liệu
Để đánh giá thực trạng nhận thức, kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng của học sinh THPT và xác định hiệu quả của các giải pháp đề xuất, nhóm nghiên cứu tiến hành thu thập dữ liệu theo các bước sau:
3.1. Thu thập dữ liệu trước tác động
3.1.1. Thu thập dữ liệu lí thuyết về lừa đảo trên không gian mạng
Trình bày quá trình nhóm nghiên cứu tìm kiếm, thu thập và chọn lọc thông tin từ các nguồn đáng tin cậy như cơ quan Công an, cơ quan quản lí nhà nước, tài liệu nghiên cứu và các báo cáo liên quan đến an toàn thông tin.
Nội dung thu thập tập trung vào: Nội dung thu thập tập trung vào:
-Khái niệm và đặc điểm của hành vi lừa đảo trên không gian mạng.
-Các hình thức, phương thức và thủ đoạn lừa đảo phổ biến, đặc biệt là những hình thức nhắm đến học sinh THPT.
-Các biện pháp phòng ngừa, kiểm chứng thông tin và xử lí khi gặp tình huống lừa đảo.
3.1.2. Thu thập dữ liệu thực trạng trước tác động
Để đánh giá thực trạng hiểu biết và kĩ năng nhận diện, xử lí, phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng của học sinh, nhóm nghiên cứu tiến hành khảo sát bằng phiếu khảo sát với 618 học sinh. Nội dung khảo sát tập trung vào mức độ hiểu biết về các hành vi lừa đảo, khả năng tự phòng tránh, mức độ gặp phải tình huống lừa đảo và cách xử lí khi trở thành nạn nhân. Các câu hỏi được thiết kế theo hình thức lựa chọn phương án, kết hợp với những tình huống cụ thể nhằm thu thập dữ liệu phục vụ việc đánh giá thực trạng. Dữ liệu được tổng hợp, thống kê và phân tích bằng Excel để làm rõ thực trạng.
3.2. Kết quả thu thập dữ liệu trước tác động
3.2.1. Kết quả thu thập dữ liệu lí thuyết về lừa đảo trên không gian mạng
*Khái niệm lừa đảo trên không gian mạng:
Lừa đảo trên không gian mạng ( lừa đảo trực tuyến) là hành vi sử dụng công nghệ cao, mạng viễn thông hoặc internet để gian dối, mạo danh cơ quan chức năng, người thân hoặc tạo ra các tình huống giả định nhằm chiếm đoạt tài sản của người dân.
*Các hình thức lừa đảo phổ biến trên không gian mạng:
- Mạo danh cơ quan, tổ chức để chiếm đoạt tài sản
Các đối tượng giả danh Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, ngân hàng, nhà trường, bệnh viện, cơ quan bảo hiểm xã hội, điện lực, viễn thông hoặc sử dụng tin nhắn Brandname giả mạo để yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP, mật khẩu tài khoản hoặc chuyển tiền với các lý do như “xác minh thông tin”, “xử lý vi phạm”, “thanh toán nợ cước”, “nhận hoàn tiền”, “nộp phạt nguội”...
- Lừa đảo bằng công nghệ AI, Deepfake, DeepVoice
Lợi dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo, các đối tượng tạo hình ảnh, video, giọng nói giả mạo người thân, bạn bè hoặc lãnh đạo cơ quan để vay tiền, yêu cầu chuyển khoản khẩn cấp. Một số trường hợp còn gọi điện thu thập mẫu giọng nói nhằm phục vụ cho việc giả mạo, lừa đảo trong tương lai.
- Lừa đảo đầu tư tài chính và tuyển dụng việc làm
Các đối tượng đăng quảng cáo “việc nhẹ lương cao”, tuyển cộng tác viên trực tuyến hoặc mời tham gia đầu tư chứng khoán, tiền số, ngoại hối với cam kết lợi nhuận hấp dẫn. Ban đầu, chúng cho rút tiền để tạo lòng tin, sau đó dụ dỗ nạp số tiền lớn rồi chiếm đoạt toàn bộ tài sản.
- Lừa đảo trong hoạt động mua bán trực tuyến
Thủ đoạn phổ biến là sử dụng biên lai chuyển khoản giả, giả danh người mua hoặc người bán để yêu cầu đặt cọc trước, lợi dụng các giao dịch thương mại điện tử nhằm chiếm đoạt tài sản của cả người mua và người bán.
- Đánh cắp dữ liệu, chiếm quyền điều khiển thiết bị
Các đối tượng phát tán đường link giả mạo, mã QR độc hại, ứng dụng chứa mã độc hoặc phần mềm điều khiển từ xa để chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội, tài khoản ngân hàng, thu thập thông tin cá nhân và tiếp tục thực hiện các hành vi lừa đảo khác.
* Hình thức lừa đảo trên không gian mạng thường nhắm đến học sinh THPT:
1. Lừa đảo qua đường link giả mạo
Kẻ gian gửi đường link giả danh Facebook, ngân hàng, nền tảng học tập hoặc trang nhận quà để dụ học sinh đăng nhập, cung cấp mật khẩu và mã OTP.
Dấu hiệu: Đường link lạ, tên miền gần giống trang thật, yêu cầu đăng nhập hoặc cung cấp thông tin bất thường.
2. Lừa trúng thưởng, nhận quà miễn phí
Thông báo trúng điện thoại, quà tặng, học bổng hoặc phần thưởng nhưng yêu cầu nộp phí vận chuyển, phí xác nhận hay chuyển tiền trước.
Dấu hiệu: Quà có giá trị lớn nhưng không rõ nguồn gốc, yêu cầu chuyển tiền để nhận thưởng.
3. Lừa đảo tuyển cộng tác viên, việc làm online
Mời học sinh làm nhiệm vụ thả tim, đánh giá sản phẩm, chốt đơn hoặc nhận hoa hồng. Ban đầu có thể trả khoản tiền nhỏ để tạo lòng tin, sau đó yêu cầu nạp tiền lớn hơn.
Dấu hiệu: Hứa thu nhập cao, việc nhẹ, yêu cầu đặt cọc hoặc chuyển tiền để làm nhiệm vụ.
4. Giả mạo bạn bè, giáo viên, người thân
Kẻ gian chiếm đoạt tài khoản hoặc tạo tài khoản giống người quen rồi nhắn tin vay tiền, nhờ chuyển khoản, mua thẻ điện thoại hoặc yêu cầu cung cấp thông tin.
Dấu hiệu: Đề nghị chuyển tiền gấp, giữ bí mật hoặc liên lạc qua tài khoản mới.
5. Lừa đảo mua bán hàng hóa trực tuyến
Rao bán quần áo, giày dép, điện thoại, đồ công nghệ, vé sự kiện hoặc vật phẩm trò chơi với giá rẻ bất thường; nhận tiền đặt cọc rồi chặn liên lạc.
Dấu hiệu: Giá quá thấp, tài khoản bán hàng mới, không có bằng chứng giao dịch đáng tin cậy.
6. Lừa đảo qua trò chơi trực tuyến
Hứa tặng vật phẩm, tiền game, nâng cấp tài khoản hoặc bán tài khoản giá rẻ; dụ học sinh cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc truy cập trang web giả.
Dấu hiệu: Quà tặng không chính thức, yêu cầu đăng nhập qua đường link lạ hoặc giao dịch ngoài nền tảng.
7. Giả mạo học bổng, cuộc thi và chương trình tuyển sinh
Dùng danh nghĩa nhà trường, tổ chức giáo dục hoặc đơn vị tuyển sinh để thông báo nhận học bổng, trúng tuyển, tham gia cuộc thi và yêu cầu nộp phí hay gửi giấy tờ cá nhân.
Dấu hiệu: Thông báo không được xác nhận qua kênh chính thức, yêu cầu chuyển phí hoặc gửi dữ liệu nhạy cảm.
8. Lừa đảo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI)
Sử dụng hình ảnh, video hoặc giọng nói giả để mạo danh người quen, giáo viên hay người có uy tín, tạo tình huống khẩn cấp nhằm yêu cầu chuyển tiền hoặc tiết lộ thông tin.
Dấu hiệu: Nội dung gây hoảng sợ, thúc ép hành động nhanh; hình ảnh và giọng nói không đủ để xác minh danh tính.
9. Dụ cài ứng dụng độc hại, đánh cắp tài khoản
Gửi tệp cài đặt hoặc hướng dẫn cài ứng dụng ngoài nguồn chính thức, giả danh ứng dụng học tập, nhận quà hoặc dịch vụ công để đánh cắp dữ liệu, chiếm quyền điều khiển thiết bị.
Dấu hiệu: Yêu cầu cài tệp không rõ nguồn gốc, cấp quyền bất thường hoặc tắt tính năng bảo mật.
10. Lừa đảo tình cảm, tống tiền và đe dọa trực tuyến
Làm quen, tạo lòng tin rồi dụ gửi ảnh riêng tư, thông tin cá nhân; sau đó đe dọa phát tán để ép nạn nhân chuyển tiền hoặc tiếp tục làm theo yêu cầu.
Dấu hiệu: Đòi giữ bí mật, yêu cầu gửi hình ảnh nhạy cảm, đe dọa công khai thông tin hoặc ép chuyển tiền…
3.2.2. Kết quả thu thập dữ liệu thực trạng trước tác động
Kết quả khảo sát cho thấy, về mức độ hiểu biết, có 38,8% học sinh cho biết đã nghe qua về hành vi lừa đảo trên không gian mạng, 22,8% khẳng định đã biết và từng tìm hiểu, trong khi 3,4% chưa từng nghe đến vấn đề này.
Biểu đồ 1.1. Thực trạng mức độ hiểu biết về các hành vi lừa đảo trên không gian mạng
(Đồ thị được tạo bởi phần mềm Microsoft Excel và do học sinh tự thực hiện)
Ở một nội dung khảo sát khác, khi được cung cấp các hình thức lừa đảo cụ thể để đối chiếu nhận biết, có 89,3% học sinh cho biết đã từng nghe nói đến các hành vi lừa đảo trên không gian mạng. Tuy nhiên, mức độ nhận biết này chưa đồng nghĩa với khả năng tự bảo vệ. Trong tổng số 618 học sinh, chỉ có 45 em (7,3%) khẳng định chắc chắn có khả năng phòng tránh lừa đảo trên mạng xã hội; 238 em (38,5%) cho biết đôi khi có khả năng, trong khi 23,4% học sinh thừa nhận không có khả năng phòng tránh.
| Biểu đồ 1.2. Tỉ lệ học sinh biết về các hành vi lừa đảo trên không gian mạng
| Biểu đồ 1.3 Kĩ năng phòng chống lừa đảo trên không gian mạng của học sinh
| | |
(Đồ thị được tạo bởi phần mềm Microsoft Excel và do học sinh tự thực hiện)
Đối với mức độ gặp phải tình huống lừa đảo, kết quả khảo sát ghi nhận 33% học sinh lựa chọn mức độ thường xuyên, 45% lựa chọn mức độ thỉnh thoảng và 22% cho biết chưa từng gặp phải. Những kết quả này cho thấy nguy cơ lừa đảo trên không gian mạng có sự hiện diện đáng kể trong trải nghiệm của học sinh, đặt ra yêu cầu cần trang bị kiến thức và kĩ năng ứng phó phù hợp.
Biểu đồ 1.4. Mức độ học sinh gặp phải tình huống bị lừa đảo trên không gian mạng
(Đồ thị được tạo bởi phần mềm Microsoft Excel và do học sinh tự thực hiện)
Đặc biệt, khi được hỏi về cách xử lí nếu trở thành nạn nhân của hành vi lừa đảo trên không gian mạng, chỉ 15,5% học sinh đồng ý với phương án trình báo cơ quan Công an, trong khi 59,5% còn phân vân. Đối với biện pháp chặn liên lạc từ đối tượng lừa đảo, tỉ lệ đồng ý là 20%; có 69,5% học sinh phân vân về việc thu thập, lưu giữ bằng chứng để tố giác và chỉ 25,5% đồng ý với phương án không nhấn vào đường link lạ. Kết quả này phản ánh những hạn chế trong nhận thức về quy trình xử lí và sự thiếu tự tin khi lựa chọn biện pháp ứng phó trước nguy cơ lừa đảo.
Biểu đồ 5. Cách xử lý của học sinh khi gặp phải tình huống bị lừa đảo trên MXH
(Đồ thị được tạo bởi phần mềm Microsoft Excel và do học sinh tự thực hiện)
Từ các dữ liệu trên, nhóm nghiên cứu xác định vấn đề trọng tâm không chỉ là nâng cao mức độ nhận biết các hình thức lừa đảo mà còn phải chuyển hóa kiến thức thành kĩ năng thực hành. Vì vậy, các giải pháp cần tập trung vào việc hướng dẫn học sinh nhận diện dấu hiệu đáng ngờ, kiểm chứng thông tin, bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân, lưu giữ bằng chứng, tìm kiếm sự trợ giúp từ người đáng tin cậy và trình báo cơ quan chức năng khi cần thiết.
3.3. Triển khai các giải pháp tác động
Trên cơ sở kết quả khảo sát ban đầu, nhóm tác giả xây dựng và triển khai bốn nhóm giải pháp nhằm nâng cao nhận thức và hình thành kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng cho học sinh THPT Nguyễn Đức Cảnh.
Giải pháp 1. Xây dựng Fanpage tuyên truyền an toàn số
Nhóm nghiên cứu xây dựng Fanpage “ kĩ năng phòng chống lừa đảo trên không gian mạng” (https://www.facebook.com/share/1C59gq6CV8/?mibextid=wwXIfr) tuyên truyền an toàn số dành cho học sinh Trường THPT Nguyễn Đức Cảnh, tạo kênh truyền thông trực tuyến gần gũi, thuận tiện và phù hợp với thói quen sử dụng mạng xã hội của học sinh. Nội dung Fanpage tập trung nhận diện các thủ đoạn lừa đảo phổ biến, hướng dẫn kĩ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ tài khoản và xử lí tình huống đáng ngờ. Các bài đăng được thiết kế đa dạng dưới dạng infographic, tình huống, câu hỏi tương tác và thử thách thực hành nhằm tăng tính trực quan, khuyến khích học sinh chủ động tiếp nhận và vận dụng kiến thức. Nhóm nghiên cứu xây dựng kế hoạch đăng bài định kì, kết hợp theo dõi lượt tiếp cận, tương tác và phản hồi để điều chỉnh nội dung phù hợp. Qua đó, Fanpage không chỉ cung cấp thông tin cảnh báo mà còn góp phần hình thành thói quen sử dụng Internet an toàn, nâng cao ý thức tự bảo vệ và lan tỏa kiến thức phòng, chống lừa đảo trong cộng đồng học sinh.
(Ảnh do học sinh tự chụp từ trang Fanpage kĩ năng phòng chống lừa đảo trên không gian mạng ).
Giải pháp 2. Khai thác khóa học An toàn Internet
Nhóm tác giả lựa chọn khóa học “An toàn trên Internet và phòng chống lừa đảo trực tuyến” trên nền tảng TBit làm nguồn học liệu phục vụ việc nâng cao nhận thức và rèn luyện kĩ năng phòng, chống lừa đảo cho học sinh. Nội dung học tập tập trung vào nhận diện các thủ đoạn lừa đảo phổ biến, bảo vệ tài khoản và thông tin cá nhân, đồng thời hướng dẫn cách ứng phó khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo. Nhóm kết hợp khai thác tài liệu giáo dục an toàn số của Google để bổ sung hình ảnh, hoạt động tương tác và tình huống minh họa. Học sinh được hướng dẫn nghiên cứu nội dung, thực hiện bài kiểm tra và vận dụng kiến thức vào các tình huống giả định. Kết quả được đánh giá thông qua mức độ hoàn thành bài học, độ chính xác khi nhận diện dấu hiệu lừa đảo và tính phù hợp của phương án xử lí. Giải pháp hướng tới hình thành thói quen tự học, chủ động cập nhật kiến thức và vận dụng kĩ năng an toàn số trong thực tế.
(Ảnh do học sinh tự chụp từ trang khóa học “An toàn trên Internet và phòng chống lừa đảo trực tuyến” trên nền tảng TBit)
Giải pháp 3: Hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ và ai để tìm hiểu, kiểm chứng thông tin lừa đảo trên không gian mạng
| Nhóm nghiên cứu triển khai giải pháp theo 4 bước: Bước 1. Tìm hiểu thủ đoạn lừa đảo: Hướng dẫn học sinh sử dụng ChatGPT hoặc công cụ AI phù hợp để tìm hiểu các hình thức lừa đảo phổ biến, yêu cầu AI phân tích dấu hiệu nhận biết, nguy cơ và cách xử lí. Bước 2. Kiểm chứng thông tin: Hướng dẫn học sinh thực hiện quy trình Dừng lại – Kiểm tra – Đối chiếu – Xử lí; kiểm tra nguồn tin và đối chiếu với website, kênh thông tin chính thống, không coi AI là nguồn xác thực duy nhất. | (Ảnh do học sinh tự chụp ) |
Bước 3. Thực hành tình huống: Tổ chức cho học sinh phân tích tình huống lừa đảo giả định, xác định dấu hiệu đáng ngờ, sử dụng AI hỗ trợ phân tích, đề xuất cách xử lí và xây dựng thông điệp cảnh báo.
Bước 4. Đánh giá kết quả: Sử dụng bảng kiểm để đánh giá khả năng nhận diện dấu hiệu lừa đảo, sử dụng AI, kiểm chứng thông tin và lựa chọn phương án ứng phó an toàn.
Trong quá trình thực hiện, học sinh được hướng dẫn không cung cấp dữ liệu cá nhân nhạy cảm cho AI, không chia sẻ thông tin chưa được xác minh và chủ động tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp tình huống đáng ngờ. Giải pháp góp phần hình thành tư duy phản biện, năng lực số và kĩ năng tự bảo vệ của học sinh trước nguy cơ lừa đảo trên không gian mạng.
Giải pháp 4: Tổ chức hoạt động ngoại khóa và thực hành tình huống
Nhóm nghiên cứu tổ chức các hoạt động ngoại khóa kết hợp kết hợp giữa cung cấp kiến thức và thực hành tình huống giả định về lừa đảo trên không gian mạng, gắn với những nguy cơ học sinh thường gặp như nhận tin nhắn giả mạo, truy cập đường link lạ, cung cấp mã OTP hoặc bị dụ dỗ chuyển tiền. Thông qua tình huống giả định và đóng vai xử lí, học sinh được rèn luyện khả năng nhận diện dấu hiệu lừa đảo, đánh giá nguy cơ và lựa chọn phương án ứng phó an toàn. Đặc biệt, các em được hướng dẫn thực hiện những nguyên tắc cần thiết khi phát hiện dấu hiệu bất thường: dừng giao dịch, không cung cấp thông tin cá nhân hoặc mã xác thực, lưu giữ bằng chứng và chủ động tìm kiếm sự trợ giúp từ cha mẹ, nhà trường hoặc cơ quan chức năng. Giải pháp góp phần chuyển hóa kiến thức thành kĩ năng thực hành, giúp học sinh chủ động hơn trong việc tự bảo vệ bản thân và ứng phó với các nguy cơ lừa đảo trên không gian mạng.
(Ảnh do học sinh tự chụp từ hoạt động ngoại khóa)
3.4. Thu thập dữ liệu thực trạng sau tác động
Sau khi triển khai các giải pháp, nhóm tác giả gửi phiếu khảo sát đến học sinh tại các trường tham gia thực nghiệm và thu được 808 câu trả lời. Nội dung khảo sát tập trung vào ba tiêu chí chính:
-Mức độ chủ động tìm hiểu về các hình thức lừa đảo trên không gian mạng.
-Khả năng nhận diện các hình thức, thủ đoạn lừa đảo trực tuyến.
-Kĩ năng xử lí khi gặp tình huống có dấu hiệu lừa đảo hoặc khi trở thành nạn nhân.
Dữ liệu được tổng hợp, phân loại và thống kê theo số lượng, tỉ lệ phần trăm; kết quả được thể hiện bằng các biểu đồ tương ứng. Bên cạnh khảo sát bằng phiếu hỏi, nhóm tác giả lựa chọn ngẫu nhiên năm học sinh để phỏng vấn sâu, nhằm tìm hiểu khả năng nhận diện và cách ứng phó sau quá trình tác động.
Việc kết hợp khảo sát định lượng với phỏng vấn giúp nhóm nghiên cứu xem xét kết quả từ nhiều góc độ, vừa xác định xu hướng chung của các câu trả lời, vừa làm rõ hơn nhận thức và cách xử lí tình huống của học sinh.
Biểu đồ 2.1: Tỉ lệ học sinh chủ động tìm hiểu về các hình thức lừa đảo trên không gian mạng sau tác động
Biểu đồ 2.2. Khả năng nhận diện các hình thức lừa đảo trên không gian mạng của học sinh sau tác động
Đối với các câu hỏi liên quan đến việc tìm hiểu các hình thức lừa đảo trên không gian mạng và khả năng nhận diện các hình thức lừa đảo trên không gian mạng của học sinh sau tác động, tỷ lệ các câu trả lời và phản hồi tích cực trong khoảng 70% đến 90%. Chứng tỏ các biện pháp tác động mang tính hiệu quả cao đã góp phần nâng cao hiểu biết cho học sinh trước vấn đề lừa đảo trên không gian mạng.
Biểu đồ 2.3. Kĩ năng xử lý của học sinh khi gặp phải tình huống bị lừa đảo trên không gian mạng sau tác động
Đối với câu hỏi liên quan đến kĩ năng xử lý khi gặp phải tình huống bị lừa đảo trên không gian mạng .So sánh kết quả trước và sau tác động với câu hỏi “Bạn sẽ làm gì khi trở thành nạn nhân của các đối tượng lừa đảo trên không gian mạng?” cho thấy kỹ năng xử lý khi bị lừa đảo của học sinh đã có sự thay đổi rõ rệt theo chiều hướng tích cực. Nếu trước thực nghiệm có (15,5%) đồng ý trình báo cơ quan Công an thì sau tác động con số này chiếm tỉ lệ cao (90%). Các con số nhận được sau thực nghiệm ở các nội dung khác cũng đều đạt kết quả mong muốn.
4.Kết quả, kết luận và khả năng ứng dụng
4.1. Kết quả đạt được
Sau quá trình nghiên cứu thực trạng, xây dựng và triển khai các giải pháp, dự án ghi nhận những kết quả tích cực trên ba phương diện: nâng cao tính chủ động tìm hiểu kiến thức, cải thiện khả năng nhận diện các hình thức lừa đảo và nâng cao kĩ năng xử lí tình huống.
Thứ nhất, về nhận thức, kết quả khảo sát sau tác động cho thấy tỉ lệ phản hồi tích cực đối với các nội dung tìm hiểu và nhận diện lừa đảo trực tuyến nằm trong khoảng 70–90%. Kết quả này cho thấy học sinh đã quan tâm hơn đến việc trang bị kiến thức an toàn số và nhận biết những nguy cơ có thể gặp phải khi tham gia môi trường mạng.
Thứ hai, về kĩ năng xử lí tình huống, tỉ lệ học sinh lựa chọn trình báo cơ quan Công an khi trở thành nạn nhân của lừa đảo tăng từ 15,5% trước tác động lên 90% sau tác động, tăng 74,5 điểm phần trăm. Kết quả phỏng vấn sâu cũng cho thấy cả 5 học sinh được phỏng vấn đều trả lời chính xác về cách nhận diện lừa đảo và xác định được phương án tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp sự cố.
Thứ ba, về sản phẩm và khả năng duy trì hoạt động, dự án đã xây dựng định hướng triển khai các công cụ truyền thông, học liệu số và hoạt động giáo dục thực hành, tạo cơ sở để nhà trường tiếp tục tuyên truyền, rèn luyện kĩ năng an toàn số cho học sinh.
Những kết quả trên bước đầu cho thấy tính khả thi và giá trị thực tiễn của dự án. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của từng giải pháp cần được đánh giá thêm bằng các số liệu chi tiết và minh chứng triển khai tương ứng.
4.2. Kết luận
Dự án “Giải pháp nâng cao nhận thức và hình thành kĩ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng cho học sinh THPT Nguyễn Đức Cảnh” được thực hiện nhằm giải quyết vấn đề học sinh còn hạn chế trong việc chủ động tìm hiểu, nhận diện và xử lí các tình huống lừa đảo trực tuyến.
Thông qua khảo sát thực trạng, phân tích dữ liệu và triển khai các giải pháp giáo dục, truyền thông và thực hành, nhóm tác giả bước đầu ghi nhận những chuyển biến tích cực về nhận thức và cách lựa chọn phương án ứng phó của học sinh. Kết quả này phù hợp với mục tiêu nghiên cứu và cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc tiếp tục hoàn thiện các giải pháp giáo dục an toàn số trong nhà trường.
Dự án không chỉ hướng tới việc giúp học sinh nhận biết các thủ đoạn lừa đảo mà còn chú trọng hình thành thói quen kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, thận trọng trước những yêu cầu bất thường và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nguy cơ. Đây là những năng lực thiết thực, góp phần xây dựng môi trường học tập và sử dụng Internet an toàn, có trách nhiệm.
4.3. Giá trị đóng góp và khả năng ứng dụng
Về giá trị thực tiễn, dự án đề xuất cách tiếp cận kết hợp giữa khảo sát nhu cầu thực tế, cung cấp kiến thức, truyền thông số và rèn luyện kĩ năng thông qua tình huống. Các giải pháp hướng đến đặc điểm, thói quen sử dụng mạng xã hội và nhu cầu bảo vệ bản thân của học sinh THPT.
Về khả năng ứng dụng, các sản phẩm và hoạt động của dự án có thể được tích hợp vào sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, công tác Đoàn và các chương trình giáo dục kĩ năng sống tại Trường THPT Nguyễn Đức Cảnh. Fanpage, poster, infographic và cẩm nang điện tử có thể tiếp tục được cập nhật, sử dụng như những nguồn học liệu hỗ trợ học sinh tìm hiểu và thực hành các nguyên tắc an toàn số.
Về khả năng nhân rộng, mô hình có thể được điều chỉnh để áp dụng tại các trường THPT khác, tùy theo điều kiện cơ sở vật chất, đặc điểm học sinh và nguồn lực tổ chức. Việc phối hợp giữa nhà trường, giáo viên, phụ huynh và lực lượng chuyên môn sẽ góp phần tăng hiệu quả tuyên truyền, hỗ trợ học sinh khi gặp sự cố và duy trì hoạt động lâu dài.
Tiếng Việt
English
中文
Français
日本語
한국어
Español
Русский
Deutsch
ไทย
ລາວ
हिन्दी
Português